Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu gia tăng, các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics cần đặc biệt lưu ý đến khả năng các hãng tàu áp dụng điều khoản chấm dứt hành trình (End of Voyage) trong vận tải biển (Hãng tàu MSC đã áp dụng hôm 3/3) và các biện pháp hạn chế rủi ro trong tương lai.
Theo LS. Ngô Khắc Lễ, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), căng thẳng tại Trung Đông đang tạo ra ba lớp rủi ro lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam: năng lượng – logistics – tỷ giá (foreign exchange – FX).
Thứ nhất, nguy cơ gián đoạn các tuyến vận tải chiến lược có thể khiến giá dầu và nhiên liệu tăng, kéo theo chi phí vận tải leo thang.
Thứ hai, các hãng tàu có thể tái định tuyến, áp dụng phụ phí hoặc kéo dài thời gian vận chuyển, làm gia tăng chi phí logistics và ảnh hưởng đến kế hoạch giao hàng của doanh nghiệp.
Thứ ba, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị, đồng USD thường có xu hướng mạnh lên, khiến các doanh nghiệp nhập khẩu đối mặt với rủi ro tỷ giá khi phần lớn cước vận tải, nhiên liệu và bảo hiểm quốc tế được thanh toán bằng USD.
Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics Việt Nam cần theo dõi sát diễn biến thị trường, dự phòng chi phí và chủ động quản trị rủi ro trong các hợp đồng vận tải và thương mại.
Trong số các rủi ro có thể phát sinh, tình huống hãng tàu chấm dứt hành trình (End of Voyage) là một kịch bản doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý. Đây là điều khoản thường xuất hiện trong vận đơn của các hãng tàu lớn, cho phép hãng tàu dừng hành trình và dỡ hàng tại một cảng ngoài kế hoạch trong trường hợp chiến tranh, nguy hiểm hoặc các tình huống bất khả kháng.
Trong nhiều tranh chấp quốc tế, tòa án và trọng tài thường công nhận quyền này của hãng tàu, với điều kiện hãng tàu phải chứng minh rằng việc tiếp tục hành trình là không an toàn hoặc không khả thi, đồng thời đã hành động một cách hợp lý trong hoàn cảnh đó. Tuy vậy, quyền này không thể bị lạm dụng. Nếu việc dỡ hàng là không hợp lý hoặc không cần thiết, chủ hàng vẫn có quyền yêu cầu bồi thường.
Trên thực tế, chấm dứt hành trình không chỉ là vấn đề của một lô hàng đơn lẻ mà có thể tạo ra hiệu ứng domino trong mạng lưới vận tải toàn cầu, dẫn đến ùn tắc cảng, thiếu tàu, thiếu vỏ container và làm chậm lịch trình trên nhiều tuyến thương mại.
Hành động ngay khi lô hàng bị chấm dứt hành trình
Khi nhận được thông báo lô hàng bị dỡ tại cảng ngoài kế hoạch, doanh nghiệp cần nhanh chóng rà soát các điều khoản hợp đồng và đánh giá phương án xử lý phù hợp.
Trước hết, cần xác định trách nhiệm theo hợp đồng. Doanh nghiệp nên xem lại hợp đồng mua bán và điều kiện Incoterms đã lựa chọn để xác định rõ bên nào chịu rủi ro và chi phí phát sinh trong tình huống hàng bị dỡ tại cảng ngoài kế hoạch.
Sau khi xác định rõ trách nhiệm, doanh nghiệp có thể đánh giá các phương án xử lý hàng hóa, bao gồm:
Song song với đó, doanh nghiệp cần kiểm tra lại hợp đồng bảo hiểm hàng hóa. Cần xác định liệu sự kiện này có thuộc phạm vi bảo hiểm hay không, cũng như thời điểm chấm dứt hiệu lực của bảo hiểm. Trong trường hợp doanh nghiệp đang đàm phán cho các lô hàng mới nhưng chưa ký kết hợp đồng, nên tạm dừng để xem xét lại phương án vận chuyển phù hợp với bối cảnh rủi ro hiện tại.
Quản lý chi phí phát sinh
Khi hàng bị dỡ tại cảng ngoài kế hoạch, các chi phí phát sinh có thể tăng nhanh trong thời gian ngắn. Doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý đến các khoản chi phí như tiền phạt lưu container, lưu vỏ container, chi phí lưu kho và lưu bãi tại cảng dỡ hàng.
Trong tình huống này, việc đàm phán kịp thời với hãng tàu hoặc với các đơn vị giao nhận vận tải trong chuỗi logistics là rất quan trọng để hạn chế chi phí phát sinh và tìm phương án xử lý phù hợp.
Phối hợp với các bên liên quan
Để giảm thiểu rủi ro và xử lý lô hàng hiệu quả, doanh nghiệp cần chủ động phối hợp với các bên liên quan trong chuỗi giao dịch.
Cụ thể, doanh nghiệp nên liên hệ với hãng tàu để cập nhật tình hình tại cảng và các phương án vận chuyển thay thế. Đồng thời, cần trao đổi với người mua hoặc người bán để thống nhất phương án xử lý lô hàng trong bối cảnh phát sinh rủi ro. Nếu lô hàng được thanh toán theo phương thức thư tín dụng (L/C), doanh nghiệp cũng cần làm việc sớm với ngân hàng để xử lý các vấn đề liên quan đến chứng từ và thanh toán.
Lưu giữ chứng cứ
Trong mọi trường hợp, doanh nghiệp cần lưu giữ đầy đủ các tài liệu liên quan để bảo vệ quyền lợi của mình nếu phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu bồi thường bảo hiểm.
Các tài liệu quan trọng cần được lưu giữ bao gồm vận đơn/giấy gửi hàng đường biển, thông báo của hãng tàu, email trao đổi giữa các bên, biên lai lưu kho, lưu bãi, hợp đồng mua bán hàng hóa, hợp đồng bảo hiểm, các chứng từ liên quan khác cũng như hình ảnh container và hàng hóa tại thời điểm dỡ hàng
Chuẩn bị phòng tránh rủi ro tương tự trong tương lai
Trong bối cảnh nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng có thể lan rộng sang nhiều tuyến vận tải quốc tế, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng các biện pháp phòng ngừa rủi ro trong dài hạn.
Trước hết, doanh nghiệp nên đánh giá lại các hợp đồng vận chuyển và vận đơn, đặc biệt là các điều khoản liên quan đến chiến tranh hoặc điều khoản cho phép tàu đi chệch hành trình (deviation clause). Đồng thời, khi tham gia ký kết hợp đồng mua bán, doanh nghiệp có thể xem xét bổ sung các điều khoản xử lý trong trường hợp tàu thay đổi tuyến hoặc dỡ hàng ngoài kế hoạch.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần tăng cường bảo hiểm cho chuỗi logistics, xem xét mở rộng phạm vi bảo hiểm đối với các rủi ro phát sinh trong bối cảnh địa chính trị bất ổn.
Một giải pháp quan trọng khác là đa dạng hóa tuyến vận tải và cảng trung chuyển, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào một tuyến hoặc một hãng tàu. Doanh nghiệp cũng có thể chủ động tìm kiếm thêm khách hàng và thị trường mới để giảm thiểu rủi ro khi một tuyến vận tải hoặc thị trường bị gián đoạn.
Ngoài ra, việc xây dựng kế hoạch logistics dự phòng cũng là yếu tố cần thiết. Doanh nghiệp nên xác định trước các cảng trung chuyển thay thế, đa dạng hóa phương thức vận chuyển như vận tải đơn phương thức hoặc đa phương thức, đồng thời thiết lập quan hệ với các kho ngoại quan hoặc đối tác logistics tại các khu vực trung chuyển quan trọng.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng chịu tác động từ các yếu tố địa chính trị và an ninh hàng hải, việc hiểu rõ các điều khoản vận tải quốc tế, thương mại, bảo hiểm quốc tế và chuẩn bị các phương án ứng phó phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại và duy trì hoạt động kinh doanh ổn định.
.png "Trường đại học ngoại thương"){kind=logo}
